Hazaragi Alphabets/ ہزارہ گی حروف تہجی

دیروز، دہ بروری چند ماہرِ زبان بعد از بسیار تحقیق، عرق ریزی، گفتو شنید و کتاب خاندو اونا باقاعدہ آزرہ گی حروف تہجی رہ از دیستِ مبارک ایچ ڈی پی افتتاح کد۔ دہ ای جلسہ نو منتخب آزرہ گی رہبرا، شاعرا و چند دانشورا ام تشریف دشت۔
افرادای کہ دہ ای کار پیش بود گفت کہ اونا از ہر پہلوی آزرہ گی زبان بلخصوص آواز رہ مدنظر ایشتہ ای حروف تہجی رہ تشکیل ددہ۔ برای آواز اونا لفظ phonology استعمال کد۔ بسیار خوب۔ البتہ اونا ای گپ رہ نگفت کہ کودم ماہر زبان دہ کودم کتاب گفتہ کہ فقط phonology بنیاد یک زبان استہ یا جور شودہ میتنہ — معلوم نشود۔ اگر موشود خوب بود مگر نشود۔
دہ خدمت ازونا گفتہ شونہ کہ phonology فقط یک جز زبان استہ۔ کسائیکہ وقتیکہ دہ بارے زبان گپ میزنہ اونا باید بوفامہ کہ زبان فقط دہ بلے phonology ایستہ نیہ۔ ہر زبان بلے ہفت بنیاد کہ دہ نامِ phonetics, phonology, graphemes, morphology, syntax, semantics, and pragmatics استہ — ایستہ استہ۔ Continue reading

Qasam/قسم

ما قسم خو پورا کدہ وقتیکہ از شیلہ برو امادوم رضا رہ نہ دیدوم۔ ای بغل او بغل توخ کدوم مگر رضا معلوم نشود۔ یک ریزہ بچے محلہ پہلوی مہ ایستہ بود طرف مہ توخ کدہ رئي بود ازو پرسان کدوم “رضا کجا شود؟”
“او نو سون رافت،” طرفِ یک ریزہ گلی اشارہ کدہ گوفت۔
کم بال رافتوم دہ کنارے گلی مینگرنوم کہ یک فُٹبالی و پَئیچے مَئیلہ شور خوردہ رئي بود۔ نزدیک شی رسیدوم مینگرنوم کہ رضا دہ پہلوی دیوالِ گیلی شیشتہ یک اخبارِ کوہنہ و پارہ خاندہ رئی بود۔
“یار، تو باید بوٹای خو صاف کنی تو اخبار خواندہ رئي یی،” ما کم دہ قار گفتوم۔
“نہ یار، دَرو توخ مونوم کہ یگو نامِ خدا یا آیاتِ قرآن نہ باشہ،” رضا گوفت۔
“یار، کم اخبار شی مرا ام بیدی کہ ما بوٹای خو صاف کنوم۔” Continue reading

Naiki/نیکی

دہ لیاقت مارکیٹ کوئٹہ، شبیر وقتیکہ دکانِ جرسی واز کد عارف قد ازونا زیاد کومک شود۔ از رنگ کاری گرفتہ تا آرائشِ دکان، اونا دہ تمام کار پیش پیش بود۔ عارف دہ دکان مامای خو از دکانِ شبیر یگو سہ دکان دور کار موکد۔ اونا دہ عمرای بیست پنج سالہ بود و از شبیر تقریبن یگو دو سال ریزہ بود مگر دہ کاروبارِ جرسی اونا از شبیر زیاد تجربہ دشت۔ عارف قد شی دراز نہ بود۔ اونا چاغ و لاغر ام نہ بود۔ ریزہ ریزہ بورود دشت و امند امند گپ میزد۔ چاشت اونا ہر دوی شی یکجئي نان موخورد۔ بعد از نان، اونا یکجئی دہ امام بارگاہِ کلان نماز خاندو مورافت۔ ساعتای چار یا پنج از ہوٹل چائ خاستہ یکجئی چائ موخورد۔ بیگاہ ساعتای ہفتِ اونا ہردوی شی دکان رہ بستہ (بند) کدہ بلے موٹر سائیکل یکجئ خانہ مورافت۔ شبیر خانے شی دہ ناصر آباد و عارف دہ مومن آباد بود۔ دہ زمستان، روازای جمعہ، اونا ہردوی شی ہمرای دیگا رفیقا طرف مردار کوہ و دہ تائستان طرف ہنہ اوڈک مورافت۔ وقت تیر شودہ رئی بود و دوستی ازونا روز بروز مضبود شودہ رئی بود۔ ماہ مثلِ ہفتہ و ہفتہ مثلِ روز وری تیر شودہ رئي بود۔ وقت اید فامیدہ نمشود کہ چتور تیر شودہ رئی بود۔ Continue reading

Fraud/فراڈ

باقاعدہ تعلیم ازسینٹ ٹریزہ ہائ سکول طوغی روڈ کوئٹہ شروع کدوم۔ ابتدای چند سالہای سکول دہ یاد مہ نیہ البتہ آخری چند مای جماعت پنجم خوب دہ یاد مہ استہ کہ دہ سینٹ ٹریزہ چی رقم تعلیمی ماحول بود۔
از نظرِ تعلیم، سینٹ ٹریزہ او زمان خوب سکول گوفتہ موشود۔ خوب کلان سکول بود۔ روی بروی کلاسہا سرسبز چمندی و گل ہا بود۔ پس پشتِ کلاسہا یک کلان خاکی میدان برای بازی بود۔ دخترو و بچہا تا کلاس پنجم یکجئي میخاند البتہ دخترو تا جماعت دہم میخاند۔ بعد از کلاس پنجم بچہا رہ اجازہ نہ بود کہ پیش بیخانہ۔ پنجم کلاس انچارج مو مس ثُریا بود۔ اونا یک کلان، سیاہ، چاغ و صحت مند خاتو بود۔ از شکل خو بد قار و سخت معلوم موشود مگر نرم دل خاتو بود۔ دہ کلاس مو بچہا و دخترو از مختلف قوم، زبان و مذہب بود۔ یک رفیق مہ موگوفت کہ اونا ہندو استہ دیگے شی موگوفت کہ اونا عیسائ مگر ما نموفامیدوم کہ ہندو یا عیسائ چی استہ۔
دہ کلاس، مو تمام بچہا و دخترو یکجي میشیشتی۔ یکجئي میخاندی۔ یکجئي شرارت موکدی۔ دہ آدھی چھٹی پہلوی سکول کینٹین یکجئي شیشتہ از قاب یک دیگے خو چاول چولے موخوردی۔ قد دخترو یکجئي سیب سیب، کاٹ کاٹ و پِٹوگرم بازی موکدی۔ خلاصہ، دہ بین مو یگو رقم فرق یا تعصب نہ بود۔ تمام مو برابر بودی۔ قد یگ دیگے خو کتاب، پنسل، نان، چاول چولے و بازی شئیر موکدی۔ یگو مشکل نہ بود۔ زندگی خوش خوشحال تیر شودہ رئي بود۔ اید نفامیدوم کہ پنجم کلاس کئي ختم شود۔ Continue reading

Chulungi/چُولُنگی

دہ یخیا وقتیکہ سکول برای سہ ماہ بند موشود، تقریبن تمام بچہ ہا و دخترو سپارہ یا قرآن یاد گرفتو پیش یگو ملا دہ امام بارہ گاہ  یا پیش یگو نفر دہ خانہ مورافت۔ ما قد رفیقای محلے خو پیش یک نفر خانے شی نزدیکِ ناصر آباد بود صوب ساعتای دہ قرآن خواندو مورافتوم۔ چاشت ساعتای یک غئیدیکہ مو تمام مو رخصت (چھٹی) موشودی مو ہمیشہ از گلی بلوچا ہمرای رفیقا طرفِ خانہ میمادی۔ بیشتر گلی (کوچہ) او زمان پختہ نہ بود، کچہ بود۔ دہ گلی بلوچا تقریبن تمام دیوالای اولی (خانہ) گیلی، ریزہ و دروازے شی چوبی بود۔ یک کلان دراز نالی از غولِ گلی مورافت۔ دیگہ ریزہ ریزہ نالیا کہ از ہر خانہ بور موشود اونا دہ مینے کلان نالی کہ دہ غول گلی بود داخل موشود۔ قسم قسم بد بوی سامانا دہ مینے نالیا لول خوردہ دیدہ موشود۔ آدم مجبور بود کہ سر خو تاہ گرفتہ راہ بورہ تا مینے نالی ختا نشنہ۔ قرآن تای بغل مو موبود و مو از پہلوی کلان نالی و از بلے ریزہ نالیا ٹوپ ٹوپ کدہ از مینے کیل، کچ و تنگ گلی ہا طرف خانہ مورافتی۔ 

یک روز، حسبِ معمول ہمرای رفیقا طرف خانہ رئي بودوم کہ از یک خانہ آوازِ گانا (خواندن) دہ زبانِ فارسی امدہ رئي بود۔ ایتر احساس موشود مثلیکہ یگو نفر خواندہ رئي بود۔ آوازِ ٹیپ ریکارڈر نہ بود۔ قد آوازِ ڈول، دریہ، آرمونیم و باجہ قاتی قاتی آوازای چکو و خندے زن و مرد ام امدہ رئي بود۔ مو تمام رفیقا یک لہٰزا روک (ایستاد) شودی – طرف یک دیگے خو توخ کدی کہ ای چی قصہ یہ۔ آوازا از مینے یک ریزہ گیلی اولی امدہ رئي بود۔ دیوالِ اولی شی پَچق و کہنہ بود۔ ایتر معلوم موشود مثلیکہ از سالہا گیل کاری نہ شودہ بود۔ دروازے اولی شی ریزہ، کہنہ و چوبی بود۔ رنگای دروازے شی پوست پوست بود۔ نزدیکِ دروازے شی رافتوم دروازے شی امند پیش دھکہ ددوم مگہ زیاد واز نہ شود بخاطریکہ زنجیر بود۔ از چولنگی دروازہ توخ کدوم مگہ غول اولی شی زیاد معلوم نہ شود بخاطریکہ بلے دروازہ یک کوہنہ پردہ لکتاو بود مگہ آوازای گانا خواندوی زن و مرد امدہ رئي بود۔ تجسس مہ دہ ای دوران زیاد شودہ رئي بود۔ حیران بودوم کہ چتور توخ کنوم۔ دیگہ رفیقای مہ ام حیران بود۔ اونا ام ایطرف اوطرف چولنگی کدہ رئي بود کہ یگو چیز بینگرنہ مگہ دیدہ نموشود۔  Continue reading